Düzen bir ilişkidir, bir nota kümesi değil
Bağlama akordunu gitar akordundan ayıran tek şey budur; bu konudaki hemen her sayfa da bir nota adları çizelgesi yayımlayarak yanlış yapar.
Bir düzen, üç tel grubunun birbirine göre nasıl durduğunu adlandırır. Bir perde adlandırmaz. Saz küçük cura’dan orta boy bağlama’ya, oradan uzun saplı divan sazı’na uzanan bir aile hâlinde yapılır; bunlar da kemanla viyola gibi ortak bir referansa akort edilmez. Çalan kişi sazı kendi tel boyuna ve tel kalınlığına yakışan bir gerginliğe getirir, sonra aradaki ilişkileri yerine oturtur.
Dolayısıyla bir saz için verilen mutlak nota adları, tek bir boyun geleneğidir. O saz için yanlış değildir ama akordun kendisi de değildir.
İki düzen
| Düzen | Yazılışı | Nerede kullanılır |
|---|---|---|
| Bağlama düzeni | La–Re–Mi | Âşık geleneğiyle ve Alevi repertuvarıyla yakından anılır — o müziğin karakteristik tınısından söz edildiğinde çoğu kişinin kastettiği düzen budur. |
| Kara düzen (bozuk düzen de denir) | La–Re–Sol | Daha eski ve daha genel amaçlı olan, metot kitaplarının çoğunun başladığı düzen. |
Bu solfej adları gezicidir, tıpkı “do re mi”nin gezici olması gibi: ilişkileri etiketlerler. Tel grubunu konser la’sına akort etme talimatı değildirler.
Yedi tel, üç grup ve bir oktav çifti
Bağlama normalde her grupta iki telle değil, üç grupta yedi telletellenir; en az bir grup da tam unison değil oktav çiftidir. Kadranın o grupta bir türlü oturmamasının sebebi budur: kadrana bir oktav arayla iki perde veriliyor, o da mikrofonun daha gür duyduğunu bildiriyor — hangisi olduğu her mızrap vuruşunda değişiyor.
Akort etmediğiniz teli susturun. Grubun öbür tellerine bir parmak ucu yeter ve okunamayan bir grubu anında okunur hale getirir. Duyduğunuz ama yerini bulamadığınız bir vuruntunun kaynağını bulmanın da en hızlı yolu budur.
Gerginlik düşük, göğüs ince; bu yüzden akordun oynamasını bekleyin. Yedi teli germek sazı da geriyor, üçüncü grubu bitirdiğinizde ilk akort ettiğiniz grup düşmüş oluyor. İki tur atın — kontrol olsun diye değil, işin olağan parçası olarak.
Perdeler bağlıdır, bir kısmı da mikrotonaldir
Bağlamanın perdeleri sapa sarılmış misina ya da kiriştir ve on iki notalık bir sazın sahip olmadığı konumları içerir. Bu bir süs değil, makam repertuvarını çalınabilir kılan şeydir. Türk müziği kuramı oktavı 53 komaya böler; bu müzik için en önemli aralıklar — iki boy mücenneb, orta perdeler — bir gitar perdesinin vereceği yarım seslerin arasına düşer.
Bağlı oldukları için de kayarlar. Yeniden tellenmiş, yolculuk etmiş ya da başka bir repertuvar çalan biri tarafından kurulmuş bir saz gerçekten yanlış yerdedir; tel grubunu ne kadar akort ederseniz edin bu bir perdeyi düzeltmez. Notayı basın, sent göstergesini izleyin, perdeyi kaydırın.
| Aralık | Sent | Üst eşikten | Neden orada |
|---|---|---|---|
| Bakiye | 90.2¢ | 36.6 mm | Diyatonik yarım ses, 256/243. Bir gitarın 1. perdesinin olacağı yer — neredeyse. |
| Küçük mücenneb | 113.7¢ | 45.8 mm | Kromatik yarım ses, 2187/2048. Bakiyenin 23 sent üstünde ve kendi başına bir perde. |
| Büyük mücenneb | 180.5¢ | 71.3 mm | İki bakiye. Uşşak’ın pest ikincisi buralara düşer. |
| Tanini | 203.9¢ | 80.0 mm | Tam ses, 9/8. Bakiye + küçük mücenneb, tam olarak. |
| Küçük üçlü | 294.1¢ | 112.5 mm | 32/27 — 13 koma. |
| Segâh | 384.4¢ | 143.3 mm | 17 koma. Pestleştirilmiş bir büyük üçlü; çeyrek ses değil. |
| Dörtlü | 498¢ | 180.0 mm | 4/3 — 22 koma. Bunu açık tellerinizle sınayın. |
| Beşli | 702¢ | 240.0 mm | 3/2 — 31 koma. |
| Oktav | 1200¢ | 360.0 mm | Telin tam yarısı. |
Sorununuzun burgu değil perde olduğunun işareti şudur: açık tel grupları tamam, oktav tamam, ama makamın bir derecesi nerede çalarsanız çalın falso duyuluyor. Burgular bütün bir teli oynatır; perdeler tek bir notayı. Akort sistemleri sayfası (İngilizce) koma sisteminin gerçekte ne iddia ettiğini, “53 eşit koma”nın neden söylediği şey olmadığını ve ölçülen icranın kayda geçmiş kuramdan nerede ayrıldığını ortaya koyuyor.
Akort sırası
- Önce melodi grubu, saza yakışan bir gerginliğe. Oturduğu notayı okuyun ve onu referansınız sayın — bir çizelgeye uysun diye curayı bağlamanın perdesine kadar germeyin.
- Teker teker, grubun geri kalanını parmak ucuyla susturarak.
- Diğer iki grubu düzeninizin gerektirdiği ilişkilere göre kurun, her birini tam yapmak için sent göstergesini kullanarak.
- Oktav çiftini grubun içinde en sona bırakın ve kadran kadar kulakla da sınayın — birkaç sent şaşmış bir oktav, ibrenin “tamam” dediği yerde bile vuruntu yapar.
- Bir tur daha atın. İnce bir göğüste düşük gerginlikteki yedi tel, her şeyin oynayacağı anlamına gelir.
- Sonra bir iki perdeye bakın, kulağa yanlış gelen saz değil makamsa.
Sık sorulan sorular
Bağlamayı hangi notalara akort ederim?
Bu sorunun tek bir cevabı yok; sebebi de bilgiye ulaşmanın zor olması değil. Bir düzen — bağlama düzeni, kara düzen ve diğerleri — üç tel grubu arasındaki bir ilişkiyi adlandırır, bir perde kümesini değil. Saz küçük curadan divan sazına kadar boylarda yapılır ve bunlar ortak bir referansa akort edilmez: çalan kişi sazı kendi tel boyuna ve tel kalınlığına yakışan bir gerginliğe getirir, sonra gruplar arasındaki ilişkileri tam tutar. Bir saz için verilen mutlak bir nota kümesi tek bir boyun geleneğidir, akordun kendisi değil.
Peki kromatik bir akortçuyu bu sazda nasıl kullanırım?
Bir hedef listesi olarak değil, bir ilişki ölçer olarak. Melodi grubunu size doğru gelen bir gerginliğe getirin ve hangi notaya oturduğunu okuyun — okuduğunuz tabdaki nota olsun ya da olmasın, artık referansınız odur. Sonra diğer iki grubu düzeninizin istediği aralıklara göre kurun; kadranı size ne olması gerektiğini söylesin diye değil, her birini yerine oturtmak için kullanın. Bir bağlama öğretmeni de tam olarak böyle yapar; bir sazın hiçbir sabit çizelgenin öngörmeyeceği bir perdede doğru tınlamasının sebebi budur.
Bağlama düzeni ile kara düzen arasındaki fark ne?
Üç tel grubunu birbirine göre farklı ilişkilere sokarlar; bu da hangi akorların elin altına düştüğünü ve hangi repertuvarın çalınabilir olduğunu değiştirir. Bağlama düzeni âşık geleneğiyle ve Alevi repertuvarıyla yakından anılır — o müziğin ayırt edici tınısından söz edildiğinde çoğu kişinin kastettiği düzendir. Kara düzen — bozuk düzen de denir — daha eski ve daha genel amaçlı olanıdır. Türkçe kaynaklar bunları gezici solfej üçlüleri olarak yazar: bağlama düzeni için La–Re–Mi, kara düzen için La–Re–Sol. Bunlar ilişkilerin etiketleridir, konser perdeleri değil.
Bu sayfa neden tam aralıkları yazmıyor?
Çünkü üç tel grubunun birbirine göre hangi oktavda durduğunu doğrulamadık; verili bir aralığın dörtlü mü yoksa çevrimi beşli mi olduğuna karar veren de tam olarak o yerleşim. Solfej üçlüleri tartışmalı değil; tartışmalı olan oktav yerleşimi, o da sazın nasıl tellendiğine göre değişiyor. “Bir dörtlü, sonra bir tam ses” demek, sınayamadığımız bir şeyi iddia etmek olurdu — üstelik kendinden emin söylenip sonradan tek bir yörenin geleneği çıkan sayılarla dolu bir konuda. Öğretmeninizin ya da tabınızın belirttiği düzene akort edin, kadranı da onu yerinde tutmak için kullanın.
Gruplardan biri bir türlü tek bir okumaya oturmuyor.
Bağlamada üç grupta yedi tel vardır ve en az bir grup tam unison değil oktav çiftidir; yani kadrana bir oktav arayla iki perde veriliyor, o da hangisi güçlüyse onu bildiriyor. Bu bir arıza değil. Akort etmediğiniz telleri parmak ucuyla susturun ve teker teker okuyun. Duyduğunuz ama yerini bulamadığınız bir vuruntuyu bulmanın da en hızlı yolu budur.
Tel grupları doğru ama sazım makamı yanlış çalıyor.
Perdeleri kaydırın. Bağlı misina ya da kiriştirler, kayarlar; bir bağlama sapı da on iki notalık bir sazın taşımadığı mikrotonal perdeler taşır — makam repertuvarını çalınabilir kılan tam da budur. Bir repertuvar için kurulmuş bir saz bir başkası için gerçekten yanlış yerdedir; yeniden tellenmiş ya da yolculuk etmiş bir saz da kendiliğinden kaymıştır. Notayı basın, sent göstergesini izleyin, perdeyi kaydırın. Bu sayfa İngilizce olarak da var.